본문 바로가기
KERD
논문KCI 등재

인류무형문화유산 후미 등재를 둘러싼 몽중의 갈등과 그 배경

Conflict between Mongolia and China over the Registration of Khöömii as Intangible Cultural Heritage of Humanity and its Background

이평래
국립민속박물관 (National Folk Museum of Korea)|2021.06|민속학연구 (Korean Journal of Folk Studies)|제48호|pp. 257-284|DOI 10.35638/kjfs..48.202106.010

0

조회

0

다운로드

1

인용

0

참고문헌

키워드

중국유네스코UNESCOChinaMongoliaInner Mongolia내몽골인류무형문화유산후미몽골국KhöömiiThe intangible cultural heritage of humanity

초록

본 연구는 인류무형문화유산 후미의 등재를 둘러싸고 벌어진 몽골과 중국의 갈등 및 그 배경을 분석한 논문이다. 2009년 9월 30일 아부다비에서 개최된 유네스코 무형문화유산 정부간위원회 회의에서 후미가 “몽골족 가창 예술, 후미”라는 이름으로 무형문화유산 대표목록에 등재되었다. 다음 해인 2010년 11월 16일 나이로비에서 개최된 무형문화유산 정부간위원회 회의에서 후미가 또 다시 “몽골의 전통 예술 후미”라는 이름으로 등재가 결정되었다. 전자는 중국에서 신청한 등재 건이고, 후자는 몽골에서 신청한 등재 건이다. 등재된 무형문화유산의 공식명칭과 영문표기가 약간 다르게 되어 있지만, 하나의 무형문화유산이 공동 등재도 아니고 연이어 등재된 것은 흔한 사례는 아니다. 더 특이한 것은 후미가 2009년 중국 명의로 등재된 직후는 물론, 2010년 몽골이 자국 명의로 등재한 이후 현재까지도 몽골인들이 중국의 등재를 문화침탈의 본보기로 언급하고 있다는 점이다. 2005년 강릉단오제 등재 이후 한중 간 갈등에서 보듯이 공유유산의 등재를 둘러싸고 벌어지는 국가 간 갈등은 드믄 일이 아니다. 따라서 후미 등재와 관련한 몽골인들의 반발 역시 이런 유형의 갈등으로 볼 수 있지만, 그 강도와 지속성이라는 측면에서 매우 특이한 경우에 해당한다. 우리가 그 동안 목격한 인접국과의 유산 갈등이 국가의 자존심을 놓고 벌이는 다툼이라고 한다면, 몽골인들은 이를 민족의 정체성을 넘어 국가의 존립을 좌우하는 문제로 보고 있다는 데서 차이가 있다. 실제로 여기에는 단순한 문화유산 문제가 아니고 몽중 간 역사문제, 몽골국 몽골인과 내몽골자치구 몽골인 간의 관계 등 복잡한 문제가 얽혀 있다. 그리고 이 때문에 몽골 언론에서는 후미 문제가 현재까지도 다루어지고 있다. 이는 후미가 몽골문화의 중요한 구성요소라는 점 때문이기도 하지만, 이를 국가로서 몽골국의 존립과 관련지어 보는 몽골인들의 인식 때문이다. 이런 점을 고려하여 필자는 중국 명의로 후미가 유네스코에 등재되는 2009년부터 현재까지 몽골 언론에 보도된 후미와 관련한 기서(단순보도, 기고문, 인터뷰)를 1차 자료로 삼아 후미 등재를 둘러싸고 벌어진 양국 갈등과 그 원인에 대하여 그분석하였다. 논의는 2009년 중국의 후미 등재에 대한 몽골의 반발, 후미 문제로 촉발된 중국의 문화침탈에 대한 몽골인들의 우려와 그 정치 문화적 배경 그리고 무형유산 등재제도가 안고 있는 문제점을 살펴보는 순으로 이루어졌다.

Abstract

This study analyzes the conflict between Mongolia and China and its background over registration of the intangible cultural heritage of humanity. On September 30, 2009, at a meeting of the UNESCO Intergovernmental Committee on Intangible Cultural Heritage held in Abu Dhabi, Khöömii was added to the representative list of Intangible Cultural Heritage under the name of “Mongolian art of singing, Khoomei.” In the following year, at the meeting of the Intergovernmental Committee on Intangible Cultural Heritage held in Nairobi on November 16, 2010, it was decided that Khöömii would be listed once again as “Mongolian traditional art of Khöömei”. The former is an application for registration in China, while the latter is an application in Mongolia. Although the official name of the registered intangible cultural heritage and the English notation are slightly different, it is not common for a single intangible cultural heritage to be registered consecutively and not jointly. What is even more peculiar is that Mongolians refer China’s registration as an example of cultural exploitation, not only after Khöömii was registered with the name of China in 2009, but also since Mongolia have registered it in its own name in 2010. As seen in the conflict between Korea and China after the registration of Gangneung Danoje in 2005, conflicts between countries over the registration of shared heritage are quite common. Therefore, the backlash of the Mongolians in relation to the Khöömii registration can also be seen as this type of conflict, but it is a very peculiar case in terms of its intensity and persistence. The difference is that while the heritage conflict with neighboring countries we have witnessed is a struggle for the pride of the state, Mongolians see it as a problem that governs the existence of the state beyond ethnic identity. In fact, this is not a simple cultural heritage issue, but complicated issues such as the history of Mongolia and China, and the relationship between Mongolians in Mongolia and Mongolians in the Inner Mongolia Autonomous Region. The Khöömii issue is still being dealt with in Mongolian media for this reason. This is also due to the fact that Khöömii is an important component of Mongolian culture, and also due to the perception of Mongolians who associate it with the existence of Mongolia as a state. In consideration of this, I analyzed the conflicts and causes surrounding the registration of Khömii by using articles (simple reports, articles, interviews) related to Khöömii reported in Mongolian media from 2009 when Khöömii was registered on UNESCO under the the name of China. Discussions are consisted in the following order: Mongolia’s backlash against China’s registration of Khöömii in 2009, the concerns of Mongolians about China’s cultural invasion triggered by the Khöömii issue, its political and cultural background, and the problems of the intangible heritage registration system.

참고문헌 (60)

  1. 박선희, "문화다양성의 역설: 유네스코 무형문화유산협약과 국가주의", 문화와 정치, 6(4), pp.85~112 (2019), 평화연구소[DOI]
  2. 박성혜, "중국의 유네스코 무형문화유산에 대한 초탐(初探) - 소수민족의 무형문화유산을 중심으로", 로컬리티 인문학, (12), pp.185~208 (2014), 한국민족문화연구소[DOI]
  3. 박소현, "몽골의 토올" (2005), 민속원
  4. 이평래, "몽골인의 중국인식: 역사 속의 중국과 현실의 중국", 성균차이나브리프, 3(2) (2013)
  5. 이평래, "모스크바와 베이징 사이의 몽골", 신흥지역정보 종합지식포탈, ~ (2014)
  6. 장정아, "'민간문화유산'에서 '위대한 중국의 문화유산'으로", 한국문화인류학, 41(1), pp.167~208 (2008), 한국문화인류학회
  7. 허윤정, "중국 국가급 무형문화유산 목록의 고찰― 소수민족의 목록을 중심으로", 중국소설논총, (44), pp.351~386 (2014), 한국중국소설학회[DOI]
  8. 황경순, "유네스코 인류무형문화유산 공동등재제도의 이상과 현실", 영남학, (67), pp.113~140 (2018), 영남문화연구원[DOI]
  9. 湊 邦生, "モンゴル 圧倒的な「南の隣人」への反感と現実認識", 国際問題, 643 (2015)
  10. Mendee Jargalsaikhan, "Lingering anti-Sinic sentiments in post-Communist Mongolia:Why dislike the Chinese?", Voice from Central Asia, 19 (2015)
  11. Pegg, Carole, "Mongolian Music, Dance, & Oral Narrative: Performing Diverse Identities" (2001), University of Washington Press
  12. Stokes, Thalea, "Whose Throat-Singing? UNESCO Awarding Khoomei as a Chinese Intangible Cultural Heritage", MIDSEM Annual Meeting 2015 (2015)
  13. Sarina Wu, "To share or not to share: contested heritage in Inner Mongolia, China —A case of overtone singing(khoomei)", International Journal of Heritage Studies, 26(3) (2020)
  14. Хөгжилт, Боржигон, "Хөрш орнуудын нийтлэг хувь заяаны үзэл баримтлал хийгээд, Хятад, Монголын харилцаа", Олон Улс Судлал, 109(1) (2019)
  15. Цэцэнцолмон, Б., "Хуваалцах уу, үгүй юу: Биет бус соёлын өвийн тухай Монголчуудын маргаан", Усаатан судлал Боть XXI-XXII, ~ (2014)
  16. "內蒙古呼麥申請世界非物質文化遺産的幕後故事" (2009)[URL]
  17. "內蒙古積極推動蒙醫藥“走出去”" (2019)[URL]
  18. "蒙醫藥加速 “出國” 夯實中蒙民心基礎" (2020)[URL]
  19. "烏蘭委員：加快推進中蒙聯合申報蒙醫藥爲世界級非物質文化遺産名錄" (2020)[URL]
  20. "蒙古族民歌呼麥入選人類非物質文化遺産代表作名錄" (2009)[URL]
  21. "Mongolia and China mark ancient cultural ties" (2014)[URL]
  22. "A Showdown Over Traditional Throat Singing Divides China and Mongolia" (2011)[URL]
  23. "Mongol soyol n Hytadiin uv bish" (2014)[URL]
  24. "Nomads, States and Musical Landscapes: Some Dilemmas of Khöömii as Intangible Cultural Heritage"[URL]
  25. "Монголын гурван ч соёлын өвийг ЮНЕСКО бүртгэлээ" (2010)[URL]
  26. "Биднийх л байх өв соёлоо бусадтай хуваах шаардлага байна уу" (2013)[URL]
  27. "БНХАУ-ААС МОНГОЛ УЛСАД СУУГАА ЭСЯ-НЫ СОЁЛЫН ЗӨВЛӨХ ВЭЙ ХУНШЭН МОНГОЛ УЛСЫН ХЭВЛЭЛ, МЭДЭЭЛЛИЙНХЭНД ХАНДАЖ ХИЙХСОЁЛЫН БИЕТ БУС ӨВИЙН БАЙДЛЫН ТАНИЛЦУУЛГА" (2013)[URL]
  28. "БСШУ-НЫ САЙД ЮНЕСКО-ГИЙН ДЭЛХИЙН СОЁЛЫН ӨВИЙН ТӨВИЙН ЕРӨНХИЙ ЗАХИРАЛД ЗАХИДАЛ ИЛГЭЭВ" (2010)[URL]
  29. "500-гаад хөөмийч Ховдын тэнгэр дор чууллаа" (2012)[URL]
  30. "Монголын радио хятадаар мэндчилэхэд би үхнэ" (2017)[URL]
  31. "Э. Сандагжав: Хөөмийг Монгол улсаараа овоглуулж чадсан" (2013)[URL]
  32. "Б. Одсүрэн: ЮНЕСКО-гоос ирэх хариуг бүтэн жил хүлээж шаналах амаргүй байлаа" (2010)[URL]
  33. "Д. Ариунболд: Хөөмий Монгол хүний оюун санааны агуу бүтээл" (2009)[URL]
  34. "Монгол эмээлийг Хятадын нэр дээр ЮНЕСКО-д бүртгүүлэхгүйн тулд манай ард түмний оролцоо чухал" (2013)[URL]
  35. "Ё. Отгонбаяр: Хөөмийн урлаг 15 оронд хөгжиж байна" (2010)[URL]
  36. "Монгол Хятадын соёлын харилцаанд тулгарч буй асуудал" (2009)[URL]
  37. "Монгол Улсын статистикийн эмхэтгэл 2017, pp.403~405; Монгол Улсын статистикийн эмхэтгэл 2019, pp.607~609"[URL]
  38. "Монгол хөөмийг “Гиннесийн ном”-д бүртгүүлэв" (2019)[URL]
  39. "Монгол хөөмийг "Гиннесийн ном"-д бүртгүүлсний нэг жилийн ой тохиов" (2020)[URL]
  40. "Mэдэгдэл.." (2013)[URL]
  41. "Н. Уртнасан хөөмийгөө алдчихлаа гэж толгойгоо гашилгахааргүй болов" (2010)[URL]
  42. "Хөөмийг дэлхийн соёлын өвд бүртгүүлэх асуудалд .." (2010)[URL]
  43. "Олон улсын хөөмийн холбоо байгуулагдлаа" (2011)[URL]
  44. "Өв соёлд хайртай хүн" (2019)[URL]
  45. "Хятадын соёлын стратеги ба Монгол улс" (2010)[URL]
  46. "Эрийн гурван наадам Хятадын уламжлалт соёл болох нь" (2010)[URL]
  47. "СОЁЛЫН БИЕТ БУС ӨВИЙГ ХАМГААЛАХ ТУЛГАМДСАН АСУУДЛУУД" (2010)[URL]
  48. "Соёлын өвийн асуудлаар Монгол Улс БНХАУ-тай харилцан тохиролцлоо" (2010)[URL]
  49. "Уртын дуу, хөөмийг хятадууд биширчээ" (2012)[URL]
  50. "Шаахайтай хятад хөөмийлж байхыг сонсоогүй л юм байна" (2010)[URL]
  51. "Монгол дээл Хятадаар овоглоход ЕРӨНХИЙЛӨГЧ МААНЬ ТАНГАРГАА ШАЛДАН ӨРГӨХ ҮҮ.." (2010)[URL]
  52. "Уучлаарай Хятад ахаа, хөөмий танайх биш" (2010)[URL]
  53. "Бодлогогүй бодлогын газар" (2010)[URL]
  54. "Үндэсний уламжлалаа алдах нь тусгаар тогтнолоо алдахтай утга нэг" (2013)[URL]
  55. "Үндэсний өв соёлоо хамгаалхаар ерөнхийлөгчид ил захидал илгээлээ" (2010)[URL]
  56. "Хөөмий Хятадын Соёлын Өвөөр Бүртгэгдсэн нь" (2009)[URL]
  57. "ХЯТАДУУД ЭМЭЭЛИЙГ ЮНЕСКО-Д БҮРТГҮҮЛЭХЭЭР ЗЭХЭЖ БАЙНА" (2013)[URL]
  58. "Ш. Гантулга: ОХУ-ын ерөнхийлөгч Монголын хувь заяаг эргүүлэх чухал шийдвэр гаргаж магадгүй" (2014)[URL]
  59. "САЛХИН ДУУН" (2015)[URL]
  60. "Т.Баянмөнх: Хөөмий нь Монголчуудын үндэсний дархлааг хадгалан авч үлдэнэ" (2020)[URL]

관련 논문AI추천

중국 몽골족의 국가급 무형문화유산에 관한 고찰최형섭한국중국소설학회 · 중국소설논총2014 · 제42호한･중 유네스코 인류무형문화유산 등재에 관한 연구송미숙예술과 과학기술연구소 · 예술과 과학기술2014 · 제10권 제1호한 · 중 인류무형문화유산 등재의 현실과 미래김윤지한국미래문화연구소 · 미래문화2025 · 제12호유네스코 2003 협약 체제하의 몽골 무형문화유산 보호를 위한 한-몽 협력과 그 성과－몽골 인간문화재 제도구축 지원사업을 중심으로－박원모한국몽골학회 · 몽골학2021 · 제66호<아리랑>의 유네스코 세계무형문화유산 목록 등재로 비롯된 한중간 문화갈등 배경 연구 - 중국 조선족 문화의 이중정체성을 중심으로 -공정배, 김용범, 이정원한민족문화학회 · 한민족문화연구2012 · 제40호중국 무형문화유산과 국가적 정체성 고찰 - 소수민족 무형문화유산등재 문제점을 중심으로 -김창경동북아시아문화학회 · 동북아 문화연구2015 · 제1권 제42호

이 간행물의 다른 논문 (10건)

신라 성모 신화의 연구김화경pp. 5-27조선왕조실록에 나타난 의례목(儀禮木)의 종류와 상징 연구김유진pp. 29-68조선시대 영남지역 분묘 부장품으로 본 장제(葬制)의 민속학적 고찰손정수pp. 69-97계암일록(溪巖日錄) (1603~1641)을 통해 본 안동지역 사족의 사찰이용 양태노윤주pp. 99-126울릉도 토속신앙과 일본신사문혜진pp. 127-174
원문 보기