본문 바로가기
KERD
논문KCI 등재

「유스티니아누스 법학제요 한글 初譯」에 대한 善後策 - 동시에 로마 법률용어의 역어에 대한 몇 가지 제안 -

A Critical Review of the First Korean Translation of the Institutiones Justiniani

0

조회

0

다운로드

8

인용

0

참고문헌

키워드

주제분류법학

초록

이 글은 근자에 『法史學硏究』 제44호(2011. 10), 제45호(2012. 4), 제46호(2012. 10), 제47호(2013. 4)에 네 차례에 걸쳐서 실렸던 『法學提要』(Institutiones Justiniani)국문 初譯의 번역문에 대한 개선안을 제시하는 것이다. 6세기 동로마의 유스티니아누스 황제가 새로운 법학교재로 편찬하여 법령으로 공포했던 법학제요는 로마법사료 중에서 단일한 통일적인 법률문헌으로는 단연 대표적이다. 2세기 때 법학자였던가이우스의 『法學原論』(Gai Institutiones)을 바탕으로 하면서도 그 후의 법의 변화를 고려하여 시대에 맞게 편찬한 유스티니아누스의 법학제요는 서양에서 가장 많이읽혔던 법률문헌 중 하나였고, 심지어는 로마법을 계수하지 않았던 영국에서조차도기본적인 법률문헌으로서 중요한 역할을 하였다. 이 원전이 라틴어 원본으로부터 처음으로 한국어로 완역되었다는 것은 우리 학계의 경사이다. 그러나 아직 일천하고전문인력이 태부족한 우리 로마법학계의 현실상 기존의 의지할 만한 관련 연구성과들이 미미하여 번역에서도 아직까지는 여러 가지로 부족한 점들이 발견된다. 이곳에서는 모든 번역이 추구하는 기본원칙인 信·達·雅의 기준에 비추어서 초역을 검토하고자 하였으나, 지면관계상 원문과의 의미상 충실도[信]에 중점을 둘 수밖에 없었다. 결과적으로 초역에는 면밀한 교정 작업이 있었더라면 피할 수 있었을오식이나, 탈루도 발견되었고, 더러는 원의를 재현하는 데 부적절한 문장 구성으로불명해진 경우들도 있었다. 때에 따라서는 명백한 오해로 인한 오역이 생기기도 하였다. 가능한 한 최선의 대안을 제시하고자 하였으나, 모든 번역이 그렇듯이 번역자의 주관성을 배제하는 것은 불가능하다. 따라서 이곳에서 제시한 대안이 참고가 되어 향후 더욱 완벽한 번역이 나오고, 그에 따르는 주석본이 완성되기를 고대한다. 이 과정에서 일부 로마 법률용어의 역어에 대하여 새로운 검토를 하였다. 몇몇 경우에는 새로운 역어를 제안하였고, 기존의 역어를 유지하는 경우에도 그리하는 이유를 밝혀서 앞으로 번역어의 선정에 있어서 참고가 되도록 하였다. 그 결과는 말미에 일람표로 제공하였다.

Abstract

This review article aims to scrutinize the first Korean translation of the Institutesof Justinian, Institutiones Justiniani, published recently by Dschungmo-Ivo Seong asa series of contributions in the Korean Journal of Legal History) and to suggestsome corrections and alternatives to ameliorate the final product in order that it berendered more readable and credible to be a good basis for a further study ofRoman law in Korea. It tries at the same time to propose some new Korean wordsfor Roman legal terminology to get at a more proper understanding of Roman law,for many vocabularies of Roman law have not still found Korean counterparts whichcorrespond to the original words more or less precisely. The reviewer shares the common opinion that it is ideal for a translation to arriveat the equivalence of two texts, the source text and its translation, the target text,even if full equivalence is impossible. The test is how it has achieved the goal faithfully(信), fluently (達) and elegantly (雅). The first translation seems to be quite unsatisfactory in view of these criteria. The review shows, on the one hand, that the first translation has many mechanicalor formal defects both in the Latin and Greek text (e.g. Inst. II.20.33 ‘domino rectoetiam’ for ‘domino recte etiam’; Inst. III.21.pr ‘sic fit ut et hodie, dum queri nonpotest. scriptura obligetur’ for ‘sic fit, ut et hodie, dum queri non potest, scripturaobligetur’: Inst. I.2.3 ‘ἔγγραψοι … ἄγραψοι’ for ‘ἔγγραφοι … ἄγραφοι’) and inthe Korean translation (e.g. Inst. II.1.38; II.11.2 “한 칸 아래로 밀었음” for nothing;Inst. IV.6.29: ‘저당에 있어 우위에 있다고 우위에 있다고 정하였다’ for ‘저당에 있어 우위에 있다고 정하였다’) which a careful translator could have avoided. Achange of a positive meaning into a negative one seems to be one of such kindwhich apparently is caused by negligence, too (e.g. Inst. III.19.2 ‘utiliter’ revertedinto ‘무효로’). But sometimes, more seriously, the translation is exposed to substantial errorswhich must be absolutely amended. They consist of(1) misunderstanding of sentences (e.g. II.7.1: ‘nam cum prudentibus ambiguumfuerat, utrum donationis an legati instar eam obtinere oporteret, et utriusque causaequaedam habebat insignia et alii ad aliud genus eam retrahebant, 즉 법률가들에게모호하였기 때문에 그것이 증여 또는 유증의 표지를 가지는지 획정할 필요가 있었다. 두 원인으로 어떤 것은 표지를 가졌고 다른 이들은 다른 종류에 그 것을 귀속시켰다’) or words (e.g. Inst. III.14.3 ‘facilitati’ understood as ‘편익’ instead of ‘경솔’);(2) misrepresentation of sentences or words in Korean which may distort themeaning of the relevant sentences (e.g. Inst. I.15.2 ‘Quod autem lex ab intestato vocatad tutelam adgnatos, non hanc habet significationem, si omnino non fecerit testamentumis qui poterat tutores dare, sed si quantum ad tutelam pertinet, intestatusdecesserit. quod tunc quoque accidere intellegitur, cum is qui datus est tutor, vivotestatore decesserit. 그런데 법률이 無유언에서 후견으로 올 종족들이라 부르는 것은 후견인을 선임할 수 있던 자가 유언을 전혀 작성하지 않은 경우에는 그러한 의미를 가지지 않고, 만일 후견에 관한 것이 무유언으로 사망하는 경우에 의미를 가진다. 그때에도 발생하는 것으로 이해되는 것이 유언자가 살아있는데 후견인으로선임된 어떤 이가 사망한 경우이다’; Inst. I.10.pr; I.23.pr ‘feminae viripotentes’translated as ‘여자는 강하여야 하며(결혼적령)’ or ‘힘을 갖춘(성숙한) 여자’); (3) use of conceptually not precise words for Roman legal terms (e.g. Inst. I.2.10:‘ineleganter’ = ‘非端雅하게’; IV.17.2/272: ‘praedo 강탈자(=악의 점유자)’); and(4) overlooking of some parts in the original text (e.g. ‘cum in proelium exituriessent’ in Inst. II.10.1 ‘altero, cum in proelium exituri essent, quod procinctum dicebatur’omitted in the translation). (5) There are not a few instances, too, where one technical term has found severalvarying counterparts. For example, ‘rumpere’ in ‘testamentum ruptum’ is translatednot uniformly, but divergently as ‘복멸’(Inst. II.13.1), ‘폐기’(Inst. II.17.pr/2/5), and‘파기’(Inst. III.1.pr). The explanations added to the translation also appear now and then insufficient. For example, the reference to litotes as to ‘ineleganter’ in Inst. I.2.10, n.10 (p.350)misses the mark. The reviewer tries to argue his choices as manageably as possible. It is, as a matterof fact, neither possible nor reasonable to summarize or even to describe the suggestionsin detail. It is hoped to re-consider the translation anew and to prepare abetter version before the final product sees the light of the world. At the end, a listof the alternative translations of the technical terms of Roman law is drawn up, partlydeviating from reviewer’s own usage hitherto. A typical example is actio bonaefidei for which now 성신소권(誠信訴權) stands, not 성의소권(誠意訴權) as before,or praetor for which now 법정관(法政官) is proposed instead of 법무관(法務官) asusually used.

참고문헌 (68)

  1. 전경재, "도이치문학 용어사전" (2001), 서울대학교 출판부
  2. 金潤涉, "獨語文體論 ― 文藝學과 修辭學用語 ―" (1989), 法文社
  3. 남성현, "테오도시우스 1세의 종교정책과 그의 법률 참모들(황실법무총감들)", 法史學硏究, (44), pp.279~314 (2011)
  4. 1, "교회사 II", pp.2013, 애른스트 다스만
  5. "東亞百年玉篇 전면개정판" (1997), 두산동아
  6. 성중모, "아낭케(ἀνάγκη)와 디케(Δίκη) -신화와 법이론 사이-", 법사학연구, (46), pp.459~509 (2012), 한국법사학회
  7. 성중모, "유스티니아누스 법학제요 한글初譯 ―제1권의 飜譯과 注釋―", 法史學硏究, (44), pp.315~353 (2011)
  8. 성중모, "유스티니아누스 법학제요 한글 初譯 ―제2권 번역과 注釋―", 法史學硏究, (45), pp.127~258 (2012)
  9. 성중모, "『유스티니아누스 법학제요』 한글 初譯 ―제3권 번역과 注釋―", 法史學硏究, (46), pp.547~658 (2012)
  10. 성중모, "『유스티니아누스 법학제요』 한글 初譯 ―제4권 번역과 注釋―", 法史學硏究, (47), pp.183~282 (2013)
  11. 李明燮, "世界文學批評用語事典" (1985), 乙酉文化社
  12. B. 조빈스키, "문체론" (1999), 한신문화사
  13. 최병조, "로마법강의" (1999), 博英社
  14. 최병조, "한국 민법의 로마법적 배경과 기초 - 민법 제373조 ~ 제407조-" (2013), 법무부
  15. 최병조, "조선시대의 죄형법정주의 斷想 -소급입법의 문제를 중심으로-", 법사학연구, (45), pp.7~48 (2012), 한국법사학회[DOI]
  16. 최병조, "로마법상 사용취득(usucapio)의 권원 개념(II) - Pro suo와 Pro possessore를 중심으로 -", 서울대학교 법학, 50(3), pp.1~88 (2009), 법학연구소
  17. 최병조, "로마법상 사용취득(usucapio)의 권원 개념(I) - 表見權原과 誤想權原 -", 서울대학교 법학, 50(2), pp.451~496 (2009), 법학연구소
  18. 玄勝鍾, "로마法" (1996), 法文社
  19. 황원호, "6세기 동로마-비잔티움 제국 운영 체제의 쇄신과 통합 -유스티니아누스 황제(527-565)의 국정 개혁을 중심으로-", 서양사론, (119), pp.244~273 (2013), 한국서양사학회
  20. 丘漢平, "羅馬法" (2004), 中國方正出版社
  21. "再論飜譯的三要" (2010)[URL]
  22. 徐國棟, "羅馬法與共同法 第三輯", pp.13~33 (2013), 法律出版社
  23. 周枏, "羅馬法原論 上冊ㆍ下冊" (2004), 商務印書館
  24. 柴田光藏, "法律ラテン語辭典" (1985), 日本評論社
  25. Janus a Costa, "Institutionum, sive Elementorum … Libri Quatuor… Commentarius, Editio altera & emendatior", ApudSamuelem Luchtmans
  26. Antonius Augustin, "idem, Opera omnia, volumen secundum", pp.453~550
  27. Adolf Berger, "Encyclopedic Dictionary of Roman Law" (1953), The American Philosophical Society
  28. Gregorius Biccius, "Collegium Juridicum Argentoratense Enucleatum", Impensis G. A. Dolhopfii, & J. E. Zetzneri
  29. Johannes Brunnemannus, "Commentarius in Quinquaginta Libros Pandectarum …Editio quinta", Sumtibus J. W. Meyeri & G. Zimmermanni
  30. Ioannes Calvinus, "Lexicon Iuridicum Iuris Caesarei simul, et Canonici", Apud Franciscum Helvidium
  31. Okko Behrends, "Text und Übersetzung, I" (1990), C. F. Müller Juristischer Verlag
  32. Okko Behrends, "Text und Übersetzung, II" (1995), C. F. Müller Juristischer Verlag
  33. Arnold Ioh, "Digesta per Aphorismos strictim explicata", Amsterodami
  34. D. Andrea Barriga, "Epitome Juris et Legum Romanarum, Frequentioris Usus, juxta Seriem Digestorum", Apud J. Dupleix
  35. Alan Watson, "The Digest of Justinian" (1998), University of Pennsylvania Press
  36. Henricus Eduardus Dirksen, "Manuale Latinitatis Fontium Iuris Civilis Romanorum" (1837), Impensis Dunckeri et Humblotti
  37. Gai et Iustiniani Institutionum Synopsis, "Institutionum et Regularum Iuris Romani Syntagma, edidit Rudolphus Gneist" (1858), In Aedibus B. G. Teubneri
  38. Otto Goeschen, "Per eum hominem, qui serviat, quemadmodum nobis acquiratur" (1832), Ex Officina Friderici Ernesti Ruth
  39. Gottlieb Heineccius, "Elementa Iuris Civilis, secundum Ordinem Pandectarum …Juxta nonam editionem Magdeburg. anni 1764", Sumptibus Fratrum de Tovrnes
  40. Franciscus Hotomanus, "Commnetarius in Quatuor Libros Institutionum Iuris Civilis", Ex Officina Hervagiana
  41. Ulricus Huberus, "secundum Institutiones & Pandectas, Editio quarta", Apud Johannem Gyselaar
  42. A. H. M. Jones, "The Later Roman Empire 284-602: A Social, Economic, and Administrative Survey, Volume I & Volume II" (1964), The Johns Hopkins University Press
  43. Johannis Kahl, "Magnum Lexicon Juridicum …, Editio postrema …,Tomus primus. A-L", Sumpt. Perachon & Cramer
  44. Johannis Kahl, "Magnum Lexicon Juridicum …, Editio postrema …,Tomus secundus. M-Z", Sumptibus Fratrum Cramer
  45. Mafred Landfester, "Einführung in die Stilistik der griechischen und lateinischen Literatursprachen" (1997), Wissenschaftliche Buchgesellschaft
  46. Heinrich Lausberg, "Handbuch der literarischen Rhetorik" (1960), Max Hueber Verlag München
  47. R. W. Lee, "The Elements of Roman Law, Fourth Edition" (1956), Sweet & Maxwell
  48. Ralph W. Mathisen, "Law, Society, and Authority in Late Antiquity", pp.179~207 (2001), Oxford University Press
  49. Hermann Menge, "Repetitorium der lateinischen Syntax und Stilistik, bearbeitet von Andreas Thierfelder" (1979), Wissenschaftliche Buchgesellschaft
  50. J. B. Moyle, "The Institutes of Justinian" (1913), Project Gutenberg EBook #5983
  51. Everardus Otto, "Ad Fl. Justiniani PP. Aug. Institutionum, sive Elementorum Libros IV. a Cujacio emendatos, Notae Criticae et Commentarius", Apud Matthaeum Visch
  52. P.G.W. Glare, "Oxford Latin Dictionary" (1982), Oxford at The Clarendon Press
  53. Antonius Perezius, "Commentarius in Quinque et Viginti Digestorum Libros", Apud Danielem Elzevirium
  54. Fontes Iuris Romani Antejustiniani, "Pars prima: Leges, iterum edidit Salvatore Riccobono" (1968), Apud S. A. G. Barbèra
  55. Imm. Io. Gerh. Scheller, "Compendium Praeceptorum Stili Bene Latini in primis Ciceroniani seu Eloquentiae Latine Declarandae", Sumptibus Caspari Fritsch
  56. Carl Friedrich Ferdinand Sintenis, "Das Corpus Juris Civilis in’s Deutsche übersetzt von einem Vereine Rechtsgelehrter und herausgegeben von Dr. Carl Eduard Otto, Dr. Brundo Schilling, und Dr. Carl Friedrich Ferdinand Sintenis, Siebenter Band", pp.975ff~ (1833), Verlag von Carl Focke
  57. E. C. Ferrini, "Institutionum Graeca Paraphrasis Theophilo Antecessori vulgo tributa ad fidem librorum manu scriptorum recensuit, prolegomenis notis criticis versione latina instruxit" (1884), Apud S. Calvary eiusque Socios
  58. Antonius Vacca, "Expositiones Locorum Obscuriorum et Paratitulorum in Pandectas, Volumen primum", Apud Matthiam Bonhomme
  59. Cornelius van Eck, "Theses Juris Controversi, sive Disputationum Anniversariarum secundum Ordinem Digestorum", Apud Cornelium de Pecker
  60. Arnold Vinnius, "In Quatuor Libros Institutionum Imperialium Commentarius Avademicus et Forensis, Editio Postrema … adeoque Emendatissima", Sumptibus Johannis Friderici Rüdigeri
  61. Johannes Voet, "Commentarius ad Pandectas, Tomus primus, editio ultima accuratior", Apud Fratres Cramer, ~
  62. Johannes Voet, "Definitionibus ac divisionibus praecipuis secundum Institutionum titulos: Editio Septima prioribus emendatior", Typis Martini van Overbeke
  63. Webster’s New World Dictionary, "Webster’s New World Dictionary and Thesaurus" (2002), Wiley Publishing, Inc.
  64. Matthaeus Wesenbecius, "Commentarii in Pandectas Juris Civilis et Codicem Justinianeum olim dicti Paratitla, aucta subinde ab Arnoldo Vinnio", Apud Jacobum de Zetter
  65. Johann Ortwin Westenberg, "rincipia Juris, secundum ordinem Institutionum Imp", Apud Ioannem Guilielmum Schmidium
  66. Johann Ortwin Westenberg, "Principia Juris secundum ordinem Digestorum seu Pandectarum in usum Auditorum vulgata" (1823), In Libraria Scholae Realis
  67. Henricus Zoesius, "Commentarius ad Digestorum seu Pandectarum Iuris Civilis Libros L", Typis & Sumptibus Viduae Iacobi Zegers
  68. Henricus Jacobus Zoesius, "Commentarius ad Institutionum Iuris Civilis Libros IV", Sumptibus Ioannis Wilhelmi Friessen

관련 논문AI추천

이 간행물의 다른 논문 (11건)